( اجسام زمينى - جهان مادى ) نتيجه واكنش متقابل اين عناصر است « 33 » و اين مزاج‌ها بحسب تقسيم عقلى بطور مطلق و بدون رعايت نسبيت بر دو قسم‌اند : 1 - مزاج معتدل : مزاجى است كه در آن مقادير كيفيات متضاده در تركيب متساوى و متقاوم باشند و اين مزاج تحقيقا كيفيت متوسط بين آنهاست . « 34 »

--> - « هرگاه بعللى مقدار آب موجود در سلولهاى بدن زيادتر از مقدار عادى شود گويند رطوبت بر مزاج غلبه كرده است . در اين صورت اگر مرضى به صورت آسم ظاهر شود ممكن است رطوبت و اخلاطى از سينهء دفع شود و يا رطوبت در خود سلولها باقى بماند و از مخاطهاى جهاز تنفسى به صورت ترشح خارج نشود . در صورت اخير آسم ظاهرا خشك است ولى در حقيقت رطوبى است و اينكه امروزه در كتابها مىنويسند آسم خشك زياد ديده مىشود منظور نوع اخير آسم است كه ظاهرا خشك و بدون اخلاط است ولى در حقيقت رطوبى مىباشد و فقط در اينجاست كه ادويه خشك‌كننده مثل « ژوسكيام » ، « بلادن » « آتروپين » ، « مرفين » و همچنين « آدرنالين » و « افدرين » مورد استعمال قانونى دارد آن هم نه به افراط . آسم خشك بعقيده قدما وقتى بروز مىكند كه خشكى بر مزاج غلبه كند يعنى مقدار درصد آب سلولها كم شود ( توضيح آنكه كلمات تر و خشك Humide et Sec كه امروزه در كتابها مىبينيم يادگارى است كه از حكماى قديم باقى مانده است و منظور آنها غلبه رطوبت يا يبوست در تمام بدن يا يك عضو از بدن بوده است » . ( كتاب نهضت پزشكى ، شماره يك ، صفحه 40 ، مهرماه 1333 ) . ( 33 ) - نسخه انگليسى : مزاج عبارت است از تأثير متقابل اثر متضاد عناصر اربعه . عناصر اربعه ( اركان ) به منظور بيشترين تماس با يكديگر ، به ذرات بسيار ريزى تقسيم مىشوند . هنگامى كه آثار اين ذرات بر يكديگر اثر مىكنند ، كيفيتى تازه بوجود مىآيد كه سراسر ذرات عناصر را در بر مىگيرد . چون كيفيات يا آثار اركان چهار است ( با نامهاى گرما ، سرما ، خشكى و رطوبت ) ، بنابراين مزاج جسم تازه تشكيل شده يا تجزيه شده ، ما حصل اين چهار كيفيت خواهد بود . ( 34 ) - به علت غامض بودن مبحث مزاجها و وجوه هشتگانه آن و روشنتر شدن مطالب و درك بهتر موضوعاتى كه ابن سينا با زبانى فلسفى و علمى گفته است ، از كتاب « قانونچه » تأليف محمود بن محمد بن عمر چغمينى مدد گرفته‌ايم . كتاب مذكور در قرن هشتم هجرى قمرى نوشته شده است و به خلاف آنچه كه از نامش برميآيد ، اختصار يا تلخيص قانون ابن سينا نيست ، بلكه تلخيصى است از آثار پزشكى متقدمان . « و مزاج منقسم مىشود برحسب قسمت عقلى به دو قسم : يكى معتدل و ديگرى غير معتدل . معتدل نيز دو نوع است ، معتدل حقيقى و معتدل فرضى . معتدل حقيقى آن است كه مقادير كيفيات و كميات آنكه ضد يكديگرند در مركب برابر باشند كه در اين صورت آن را مزاج معتدل حقيقى نامند . و اگر خارج از اعتدال حقيقى باشد ، آن را معتدل فرضى گويند . نوع اول مزاج وجود خارجى نمىتواند داشته باشد ، بلكه چيزى كه نزد حكيمان معتدل خوانده مىشود ، معتدل فرضى است كه آن بهترين مزاجهاست و هشت وجه مختلف دارد » .